Sivas'ta En Çok Hangi Irk Var? Etnik Köken, Türkmenler, Türkler ve Sivas'ın Kültürel Yapısı
Sivas denildiğinde akla gelen ilk şeylerden biri, köklü Anadolu kültürü, güçlü aile bağları, geleneksel yaşam biçimi ve kendine özgü insan yapısıdır. Ancak konu Sivas'ın nüfus yapısına geldiğinde sıkça sorulan bir soru var: Sivas'ta en çok hangi ırk var? Türkler mi, Türkmenler mi, Kürtler mi, yoksa farklı kökenlerden gelen topluluklar mı daha kalabalık?
Bu soruya cevap verirken yalnızca çevremizden duyduklarımıza veya belirli ilçeler hakkındaki kişisel gözlemlerimize dayanmak yeterli değildir. Çünkü bir ilin nüfus yapısını anlamak için tarihî kayıtları, göç hareketlerini, kültürel gelenekleri, yerleşim düzenini ve resmî istatistiklerin neleri ölçüp neleri ölçmediğini birlikte değerlendirmek gerekir.
Kısa cevap şu: Sivas'ın tarihî ve kültürel kimliği büyük ölçüde Türkçe konuşan Anadolu topluluklarıyla, özellikle Türkmen ve Yörük gelenekleriyle ilişkilidir. Bunun yanında ilde Kürt kökenli topluluklar ve farklı kültürel geçmişlere sahip aileler de bulunmaktadır. Ancak Sivas'ta hangi etnik grubun yüzde kaç oranında olduğunu kesin biçimde söylemek mümkün değildir; Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) standart nüfus istatistikleri, illere göre Türk, Türkmen veya Kürt gibi etnik kimliklerin toplam nüfustaki oranını yayımlamamaktadır. Nüfus İstatistikleri Portalı+1
Dolayısıyla burada önemli olan, bir topluluğun nüfus içindeki payını kanıtlanmış veri olmadan ilan etmek değil, Sivas'ın etnik ve kültürel yapısını tarihsel ve toplumsal gerçeklerle anlamaya çalışmaktır.
1. Sivas'ta En Yaygın Etnik Kimlik Hangisidir?
Sivas'ın genel nüfus yapısı değerlendirilirken Türk kimliği ve Türkmen kültürü önemli bir yere sahiptir. Anadolu'nun Türkleşme süreci, Selçuklu dönemindeki yerleşimler ve daha sonraki Türk beylikleri ile Osmanlı dönemindeki nüfus hareketleri, Sivas'ın kültürel oluşumunda etkili olmuştur.
Bununla birlikte, Türk, Türkmen ve Yörük kavramlarını birbirinin tamamen aynı anlamına gelen sözcükler gibi kullanmamak gerekir.
- Türk: Etnik kimlik, ortak tarih ve kültürel aidiyet bağlamında kullanılan geniş bir kimliktir. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı ise tek başına kişinin etnik kökenini göstermez.
- Türkmen: Tarih boyunca farklı Oğuz toplulukları için kullanılan bir adlandırmadır. Anadolu'da Türkmen kimliği, kimi topluluklarda aile geçmişiyle, kimi topluluklarda ise gelenekler ve toplumsal aidiyetle ilişkilidir.
- Yörük: Özellikle göçebe veya yarı göçebe hayvancılık gelenekleriyle bağlantılı tarihî toplulukları ifade eder. Günümüzde Yörük kimliği, yaşam biçimi değişmiş ailelerde de kültürel bir miras olarak sürdürülebilir.
Bu ayrımlar Sivas açısından önemlidir. Çünkü bir ailenin Türkmen kökenli olması, onun günümüzde mutlaka göçebe yaşadığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, kendisini Türk olarak tanımlayan herkesin aile geçmişinde aynı bölgeden gelen atalar bulunması da beklenemez.
Sivas'ın tarihî yapısını açıklarken Türk ve Türkmen topluluklarının önemini vurgulamak mümkündür. Ancak elimizde il genelindeki etnik kimlikleri karşılaştıran güvenilir bir sayım bulunmadığından, bu toplulukların kesin nüfus oranlarını vermek doğru olmaz.
Burada forum için asıl tartışılması gereken soru şudur: Bir ilin kimliğini belirleyen şey yalnızca insanların kökeni midir, yoksa yüzyıllar içinde oluşan ortak kültür, dil, gelenek ve yaşam biçimi de aynı derecede önemli midir?
2. Sivas'taki Türkmen Varlığına Dair Akademik Araştırmalar Ne Söylüyor?
Sivas'taki Türkmen varlığını yalnızca sözlü anlatılardan hareketle değerlendirmek zorunda değiliz. Konuyu inceleyen akademik çalışmalar, belirli yerleşimlerde yaşayan toplulukların tarihî ve kültürel özelliklerini ortaya koyuyor.
Mustafa Dağdeviren'in 2022 yılında Motif Akademi Halkbilimi Dergisi'nde yayımlanan “Sivas İli İlbeyli Türkmen Avazları Üzerine Yapısal ve Kültürel Analiz” başlıklı araştırması bunun somut örneklerinden biridir. Çalışmada İlbeyli Türkmenlerinin Sivas merkezde ve Sivas ile Şarkışla arasındaki bölgede bulunan 42 köyde yaşadığı belirtiliyor. Araştırma, bu topluluğun müzik kültürünü ve geleneksel ifade biçimlerini ele alıyor. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi+1
Bu bilgi bize ne anlatıyor?
Öncelikle Türkmen kimliğinin Sivas'ta yalnızca tarih kitaplarında kalan bir kavram olmadığını, belirli yerleşimlerde kültürel pratikler aracılığıyla sürdürüldüğünü gösteriyor. Türküler, yerel ağız özellikleri, aile anlatıları ve topluluk hafızası, bu kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasında rol oynayabiliyor.
Ancak araştırmanın kapsamını doğru okumak gerekiyor. İlbeyli Türkmenlerini konu alan bir çalışma, Sivas'ın bütün nüfusunun etnik dağılımını ölçmez. Araştırmada belirtilen 42 köy, il genelindeki bütün köylerin veya bütün etnik grupların sayısı değildir. Dolayısıyla bu veriyi kullanarak “Sivaslıların şu kadarı Türkmen'dir” demek bilimsel açıdan hatalı olur.
Gerçek hayatta da benzer bir durumla karşılaşırız. Bir köyde belirli bir kültürel geleneğin çok güçlü olması, o geleneğin il merkezinde veya başka ilçelerde aynı yoğunlukta bulunduğu anlamına gelmez.
Bence burada en önemli ayrım, bir topluluğun bölgede tarihî ve kültürel olarak güçlü biçimde temsil edilmesiyle nüfus bakımından çoğunluk oluşturmasının aynı şey olmadığıdır.
3. Sivas'ta Kürt Kökenli Topluluklar Var mı?
Evet. Sivas'ın toplumsal yapısı yalnızca Türkmen topluluklarından ibaret değildir. Kürt kimliğiyle tanımlanan aileler ve topluluklar da ilin kültürel çeşitliliğinin bir parçasıdır.
Ancak bu noktada iki aşırı genellemeden kaçınmak gerekir. Birincisi, Sivas'ın tamamını tek bir etnik kimlikle açıklamak; ikincisi ise belirli bir ilçeyi veya köyü bütün ilin temsilcisi olarak değerlendirmektir.
Kişisel gözlemler, aile kökenleri ve yerel anlatılar, bir bölgedeki toplulukların varlığını anlamamıza yardımcı olabilir. Fakat bir grubun il genelinde ne kadar kalabalık olduğunu göstermek için sistematik, temsili ve güvenilir nüfus verilerine ihtiyaç vardır.
TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi; yerleşim yeri, yaş, cinsiyet, doğum yeri, nüfusa kayıtlı olunan yer ve vatandaşlık gibi değişkenler hakkında istatistikler üretir. Standart yayımlanan veriler arasında ise Sivas'ta yaşayan kişilerin Türk, Kürt veya Türkmen olarak etnik kimliklerine göre ayrıldığı bir nüfus tablosu bulunmaz. Nüfus İstatistikleri Portalı+1
Bu nedenle internette karşılaşılan, belirli etnik gruplara kesin yüzdeler veren listelere temkinli yaklaşmak gerekir. Kaynağı, araştırma yöntemi, örneklemi ve verinin hangi yıla ait olduğu açıklanmıyorsa, rakamın güvenilirliğini değerlendirmek mümkün değildir.
Bir başka önemli konu da etnik köken ile mezhepsel kimlik arasındaki farktır. Kürt veya Türk olmak etnik kökenle; Alevi veya Sünni olmak ise inanç ve dinî gelenekle ilgilidir. Bu kimlikler aynı kişide farklı biçimlerde bir arada bulunabilir.
Örneğin bir kişi kendisini Türk ve Alevi, bir başkası Kürt ve Sünni olarak tanımlayabilir. Bunlar birbirini dışlayan kategoriler değildir. Dolayısıyla Alevi ve Sünni nüfusu etnik gruplar gibi sınıflandırmak veya Aleviliği belirli bir etnik kökenle özdeşleştirmek, Sivas'ın gerçek toplumsal yapısını anlamayı zorlaştırır.
4. Sivas'ın Alevi-Bektaşi Kültürü Etnik Yapı Hakkında Ne Söylüyor?
Sivas, Alevi-Bektaşi geleneği açısından önemli bir Anadolu merkezidir. Bu gelenek, yalnızca inanç ve ibadet biçimleriyle değil; toplumsal dayanışma, müzik, sözlü kültür ve aileler arasındaki ilişkilerle de kendini gösterir.
Hasan Coşkun'un 2015 yılında yayımlanan ve Sivas'ın Altınyayla ilçesine bağlı Yassıpınar ve Serinyayla köylerini inceleyen sosyolojik araştırması, Alevi-Bektaşi geleneğinin yerel inançlar ve toplumsal uygulamalar üzerindeki etkisini ele alır. Çalışma, belirli köylerdeki dinî ve kültürel pratikleri sahaya dayalı biçimde inceler. Dergipark+1
Kangal ve çevresindeki Türkmen Alevileri üzerine yapılan araştırmalar da benzer şekilde, Alevi toplulukların kendi içlerindeki geleneksel örgütlenmeleri ve dayanışma ilişkilerini inceler. Hasan Coşkun'un Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi'nde 2015 yılında yayımlanan “Kangal ve Çevresindeki Alevi Ocakları” çalışması, bölgedeki Alevi ocaklarının tarihî ve toplumsal işlevlerine odaklanır. Dergipark+1
Burada karşımıza çıkan önemli bir gerçek var: Aynı etnik kökenle ilişkilendirilen insanlar arasında farklı inanç gelenekleri bulunabildiği gibi, aynı inanç geleneğini paylaşan kişiler de farklı aile ve yerel tarih anlatılarına sahip olabilir.
Alevilik açısından musahiplik geleneği bunun anlaşılır örneklerinden biridir. Musahiplik, belirli Alevi topluluklarında kan bağı bulunmayan kişiler arasında kurulan, karşılıklı sorumluluk ve dayanışmaya dayalı bir ilişki biçimidir. Bu tür gelenekler, topluluk kimliğinin yalnızca soy bağıyla değil, sosyal ilişkiler ve ortak sorumluluklarla da şekillendiğini gösterir. Sivas örneğini inceleyen 2026 tarihli bir halk bilimi araştırması da bu geleneğin kentleşme ve göçle geçirdiği dönüşümü ele almaktadır. Kültür Araştırmaları Dergisi+1
Bu örnekten çıkarılabilecek sonuç şudur: Sivas'ın kültürel yapısını anlamak için “Kim, hangi ırktan?” sorusunun yanına “Hangi gelenekler yaşatılıyor, insanlar nasıl dayanışıyor ve bu gelenekler zamanla nasıl değişiyor?” sorularını da eklemek gerekir.
Sivas denildiğinde akla gelen ilk şeylerden biri, köklü Anadolu kültürü, güçlü aile bağları, geleneksel yaşam biçimi ve kendine özgü insan yapısıdır. Ancak konu Sivas'ın nüfus yapısına geldiğinde sıkça sorulan bir soru var: Sivas'ta en çok hangi ırk var? Türkler mi, Türkmenler mi, Kürtler mi, yoksa farklı kökenlerden gelen topluluklar mı daha kalabalık?
Bu soruya cevap verirken yalnızca çevremizden duyduklarımıza veya belirli ilçeler hakkındaki kişisel gözlemlerimize dayanmak yeterli değildir. Çünkü bir ilin nüfus yapısını anlamak için tarihî kayıtları, göç hareketlerini, kültürel gelenekleri, yerleşim düzenini ve resmî istatistiklerin neleri ölçüp neleri ölçmediğini birlikte değerlendirmek gerekir.
Kısa cevap şu: Sivas'ın tarihî ve kültürel kimliği büyük ölçüde Türkçe konuşan Anadolu topluluklarıyla, özellikle Türkmen ve Yörük gelenekleriyle ilişkilidir. Bunun yanında ilde Kürt kökenli topluluklar ve farklı kültürel geçmişlere sahip aileler de bulunmaktadır. Ancak Sivas'ta hangi etnik grubun yüzde kaç oranında olduğunu kesin biçimde söylemek mümkün değildir; Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) standart nüfus istatistikleri, illere göre Türk, Türkmen veya Kürt gibi etnik kimliklerin toplam nüfustaki oranını yayımlamamaktadır. Nüfus İstatistikleri Portalı+1
Dolayısıyla burada önemli olan, bir topluluğun nüfus içindeki payını kanıtlanmış veri olmadan ilan etmek değil, Sivas'ın etnik ve kültürel yapısını tarihsel ve toplumsal gerçeklerle anlamaya çalışmaktır.
1. Sivas'ta En Yaygın Etnik Kimlik Hangisidir?
Sivas'ın genel nüfus yapısı değerlendirilirken Türk kimliği ve Türkmen kültürü önemli bir yere sahiptir. Anadolu'nun Türkleşme süreci, Selçuklu dönemindeki yerleşimler ve daha sonraki Türk beylikleri ile Osmanlı dönemindeki nüfus hareketleri, Sivas'ın kültürel oluşumunda etkili olmuştur.
Bununla birlikte, Türk, Türkmen ve Yörük kavramlarını birbirinin tamamen aynı anlamına gelen sözcükler gibi kullanmamak gerekir.
- Türk: Etnik kimlik, ortak tarih ve kültürel aidiyet bağlamında kullanılan geniş bir kimliktir. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı ise tek başına kişinin etnik kökenini göstermez.
- Türkmen: Tarih boyunca farklı Oğuz toplulukları için kullanılan bir adlandırmadır. Anadolu'da Türkmen kimliği, kimi topluluklarda aile geçmişiyle, kimi topluluklarda ise gelenekler ve toplumsal aidiyetle ilişkilidir.
- Yörük: Özellikle göçebe veya yarı göçebe hayvancılık gelenekleriyle bağlantılı tarihî toplulukları ifade eder. Günümüzde Yörük kimliği, yaşam biçimi değişmiş ailelerde de kültürel bir miras olarak sürdürülebilir.
Bu ayrımlar Sivas açısından önemlidir. Çünkü bir ailenin Türkmen kökenli olması, onun günümüzde mutlaka göçebe yaşadığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, kendisini Türk olarak tanımlayan herkesin aile geçmişinde aynı bölgeden gelen atalar bulunması da beklenemez.
Sivas'ın tarihî yapısını açıklarken Türk ve Türkmen topluluklarının önemini vurgulamak mümkündür. Ancak elimizde il genelindeki etnik kimlikleri karşılaştıran güvenilir bir sayım bulunmadığından, bu toplulukların kesin nüfus oranlarını vermek doğru olmaz.
Burada forum için asıl tartışılması gereken soru şudur: Bir ilin kimliğini belirleyen şey yalnızca insanların kökeni midir, yoksa yüzyıllar içinde oluşan ortak kültür, dil, gelenek ve yaşam biçimi de aynı derecede önemli midir?
2. Sivas'taki Türkmen Varlığına Dair Akademik Araştırmalar Ne Söylüyor?
Sivas'taki Türkmen varlığını yalnızca sözlü anlatılardan hareketle değerlendirmek zorunda değiliz. Konuyu inceleyen akademik çalışmalar, belirli yerleşimlerde yaşayan toplulukların tarihî ve kültürel özelliklerini ortaya koyuyor.
Mustafa Dağdeviren'in 2022 yılında Motif Akademi Halkbilimi Dergisi'nde yayımlanan “Sivas İli İlbeyli Türkmen Avazları Üzerine Yapısal ve Kültürel Analiz” başlıklı araştırması bunun somut örneklerinden biridir. Çalışmada İlbeyli Türkmenlerinin Sivas merkezde ve Sivas ile Şarkışla arasındaki bölgede bulunan 42 köyde yaşadığı belirtiliyor. Araştırma, bu topluluğun müzik kültürünü ve geleneksel ifade biçimlerini ele alıyor. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi+1
Bu bilgi bize ne anlatıyor?
Öncelikle Türkmen kimliğinin Sivas'ta yalnızca tarih kitaplarında kalan bir kavram olmadığını, belirli yerleşimlerde kültürel pratikler aracılığıyla sürdürüldüğünü gösteriyor. Türküler, yerel ağız özellikleri, aile anlatıları ve topluluk hafızası, bu kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasında rol oynayabiliyor.
Ancak araştırmanın kapsamını doğru okumak gerekiyor. İlbeyli Türkmenlerini konu alan bir çalışma, Sivas'ın bütün nüfusunun etnik dağılımını ölçmez. Araştırmada belirtilen 42 köy, il genelindeki bütün köylerin veya bütün etnik grupların sayısı değildir. Dolayısıyla bu veriyi kullanarak “Sivaslıların şu kadarı Türkmen'dir” demek bilimsel açıdan hatalı olur.
Gerçek hayatta da benzer bir durumla karşılaşırız. Bir köyde belirli bir kültürel geleneğin çok güçlü olması, o geleneğin il merkezinde veya başka ilçelerde aynı yoğunlukta bulunduğu anlamına gelmez.
Bence burada en önemli ayrım, bir topluluğun bölgede tarihî ve kültürel olarak güçlü biçimde temsil edilmesiyle nüfus bakımından çoğunluk oluşturmasının aynı şey olmadığıdır.
3. Sivas'ta Kürt Kökenli Topluluklar Var mı?
Evet. Sivas'ın toplumsal yapısı yalnızca Türkmen topluluklarından ibaret değildir. Kürt kimliğiyle tanımlanan aileler ve topluluklar da ilin kültürel çeşitliliğinin bir parçasıdır.
Ancak bu noktada iki aşırı genellemeden kaçınmak gerekir. Birincisi, Sivas'ın tamamını tek bir etnik kimlikle açıklamak; ikincisi ise belirli bir ilçeyi veya köyü bütün ilin temsilcisi olarak değerlendirmektir.
Kişisel gözlemler, aile kökenleri ve yerel anlatılar, bir bölgedeki toplulukların varlığını anlamamıza yardımcı olabilir. Fakat bir grubun il genelinde ne kadar kalabalık olduğunu göstermek için sistematik, temsili ve güvenilir nüfus verilerine ihtiyaç vardır.
TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi; yerleşim yeri, yaş, cinsiyet, doğum yeri, nüfusa kayıtlı olunan yer ve vatandaşlık gibi değişkenler hakkında istatistikler üretir. Standart yayımlanan veriler arasında ise Sivas'ta yaşayan kişilerin Türk, Kürt veya Türkmen olarak etnik kimliklerine göre ayrıldığı bir nüfus tablosu bulunmaz. Nüfus İstatistikleri Portalı+1
Bu nedenle internette karşılaşılan, belirli etnik gruplara kesin yüzdeler veren listelere temkinli yaklaşmak gerekir. Kaynağı, araştırma yöntemi, örneklemi ve verinin hangi yıla ait olduğu açıklanmıyorsa, rakamın güvenilirliğini değerlendirmek mümkün değildir.
Bir başka önemli konu da etnik köken ile mezhepsel kimlik arasındaki farktır. Kürt veya Türk olmak etnik kökenle; Alevi veya Sünni olmak ise inanç ve dinî gelenekle ilgilidir. Bu kimlikler aynı kişide farklı biçimlerde bir arada bulunabilir.
Örneğin bir kişi kendisini Türk ve Alevi, bir başkası Kürt ve Sünni olarak tanımlayabilir. Bunlar birbirini dışlayan kategoriler değildir. Dolayısıyla Alevi ve Sünni nüfusu etnik gruplar gibi sınıflandırmak veya Aleviliği belirli bir etnik kökenle özdeşleştirmek, Sivas'ın gerçek toplumsal yapısını anlamayı zorlaştırır.
4. Sivas'ın Alevi-Bektaşi Kültürü Etnik Yapı Hakkında Ne Söylüyor?
Sivas, Alevi-Bektaşi geleneği açısından önemli bir Anadolu merkezidir. Bu gelenek, yalnızca inanç ve ibadet biçimleriyle değil; toplumsal dayanışma, müzik, sözlü kültür ve aileler arasındaki ilişkilerle de kendini gösterir.
Hasan Coşkun'un 2015 yılında yayımlanan ve Sivas'ın Altınyayla ilçesine bağlı Yassıpınar ve Serinyayla köylerini inceleyen sosyolojik araştırması, Alevi-Bektaşi geleneğinin yerel inançlar ve toplumsal uygulamalar üzerindeki etkisini ele alır. Çalışma, belirli köylerdeki dinî ve kültürel pratikleri sahaya dayalı biçimde inceler. Dergipark+1
Kangal ve çevresindeki Türkmen Alevileri üzerine yapılan araştırmalar da benzer şekilde, Alevi toplulukların kendi içlerindeki geleneksel örgütlenmeleri ve dayanışma ilişkilerini inceler. Hasan Coşkun'un Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi'nde 2015 yılında yayımlanan “Kangal ve Çevresindeki Alevi Ocakları” çalışması, bölgedeki Alevi ocaklarının tarihî ve toplumsal işlevlerine odaklanır. Dergipark+1
Burada karşımıza çıkan önemli bir gerçek var: Aynı etnik kökenle ilişkilendirilen insanlar arasında farklı inanç gelenekleri bulunabildiği gibi, aynı inanç geleneğini paylaşan kişiler de farklı aile ve yerel tarih anlatılarına sahip olabilir.
Alevilik açısından musahiplik geleneği bunun anlaşılır örneklerinden biridir. Musahiplik, belirli Alevi topluluklarında kan bağı bulunmayan kişiler arasında kurulan, karşılıklı sorumluluk ve dayanışmaya dayalı bir ilişki biçimidir. Bu tür gelenekler, topluluk kimliğinin yalnızca soy bağıyla değil, sosyal ilişkiler ve ortak sorumluluklarla da şekillendiğini gösterir. Sivas örneğini inceleyen 2026 tarihli bir halk bilimi araştırması da bu geleneğin kentleşme ve göçle geçirdiği dönüşümü ele almaktadır. Kültür Araştırmaları Dergisi+1
Bu örnekten çıkarılabilecek sonuç şudur: Sivas'ın kültürel yapısını anlamak için “Kim, hangi ırktan?” sorusunun yanına “Hangi gelenekler yaşatılıyor, insanlar nasıl dayanışıyor ve bu gelenekler zamanla nasıl değişiyor?” sorularını da eklemek gerekir.